Nosema Nedir? Bal Arısı Kolonisinde Belirtileri, Tedavi ve Önleme

Nosema Nedir? Bal Arısı Kolonisinde Belirtileri, Tedavi ve Önleme
Apis mellifera isci arisi petek uzerinde; nosema enfeksiyonuna karsi koloni gucu kritik bir faktordur
Apis mellifera isci arisi petek uzerinde. Nosema ile mukadelede koloninin beslenme ve gucu on plandadir. Gorul: Wikimedia Commons / 20210403 Apis mellifera.jpg (Creative Commons lisansli).

Giris: Neden Nosema Arıcılığın Sessiz Tehditlerindendir?

Nosema, Türkiye ve dünyada bal arısı (Apis mellifera) kolonilerinin en sık karşılaşılan erişkin arı hastalıklarından biridir. Etken ajanı obrig hücre içi mikrosporidyalardan olan Nosema apis ve Nosema ceranae türleridir (bazı güncel sınıflandırmalarda Vairimorpha cinsiyle birlikte değerlendirilirler). Parazit, arının orta bağırsak epitel hücrelerine yerleşir, sindirim-sürgün sistemini bozar ve koloni seviyesinde verim düşüklüğü, ömür kısalması ve kış kaybına yol açar. Yerli ırkımız olan Apis mellifera anatoliaca da hassastır. Özellikle N. ceranae sürecini sık sık gizli sürdürür; bu nedenle arıcı hastalığı çok geç fark edebilir. Bilimsel arıcılık pratiğinde bu riski bilimsel arıcılık esaslarıyla yönetmek, koloniyi korumak için gereklidir.

1) Nosema Nedir ve Hangi Türler Koloni Saldırır?

Nosema apis, geleneksel olarak bilinen ve genellikle kış mevsiminde akut isyalarla (diseri) ilişkilenir. Nosema ceranae ise Asya’dan geldiği kabul edilen, günümüzde daha yaygın ve sürecini genellikle sürecini göstermeyen (asymptomatik) bir türdür. Her iki tür de erişkin işçi, erkek ve ana arıları enfekte edebilir; orta bağırsak epitelinde çoğalım, gıda emiliminin bozulmasına ve arıcının ömrünün kısalmasına neden olur. N. ceranae‘nin ana arı üzerinde yumurtlama hızını düşürüp, birkaç hafta içinde ana arı ölinebilmesi documenteddır. Bu nedenle tek bir hastalık olayı bile koloniyi geniş çapta zayıflatabilir.

2) Bulaşma ve Yayılış Biyolojisi

Nosema fekal-oral yolla yayılır: enfekte arıların dışkısıyla elde edilen sporlar, bal, petek, sular ve nektar yoluyla sağlıklı arılara ulaşır. Sporlar ortamda ve malzemelerde uzun süre canlı kalabilir; arıların birbirini temizleme (allogrooming) davranışı ve kovan içinde drifting (koloni arasında sapma) bulaşmayı hızlandırır. Yoldaş koloniden gelen sıçrayan arılar da sporu yeni bir kolona taşıyabilir. Türkiye’deki araştırmalarda, özellikle sonbahar ve ilkbahar dönemlerinde fazla oranda spor pozitifliği tespit edilmiştir. Bu nedenle mevsimsel geçişlerde koloni muayenesi arıcı için Kritik bir noktadır.

3) Belirtiler ve Koloni Üzerindeki Etkileri

Klasik N. apis enfeksiyonunda kararda şişkinlik, koyu ve kötü kokulu dışkı, kanatları açık halde uçamayan arılar ve kovan girişinde ishal görülebilir. N. ceranae ise çoğu zaman belirti göstermeden ilerler; işçi arıların ömrü kısalır, yavru yetiştirme kapasitesi düşer, bal verimi azalır ve ana arının yer değiştirilmesi (supersedür) sıklığı artar. Ağır seyreden vakalarda kış sonrası ani kolonikökmesi (colony collapse) ve sönüşler olur. Varroa mücadelesi ile bütünleşmemiş işletmelerde iki etken bir arada görüldüğünde etki kattan kata artar.

4) Tanı Yöntemleri: Mikroskobik Spor Sayımı ve PCR

Doğru tanı, orta bağırsak unpre paraziti mikroskobik olarak incelemekle yapılır: arıların orta bağırsakları basınç altına alınarak 400 büyüteçte spora bakılır ve spora sayısı hesaplanır. Milyondan fazla sporozoit teşhisi yüksek enfeksiyon yükü anlamına gelir. Türleri birbirinden ayırmak ( N. apis vs N. ceranae ) ise yalnızca moleküler yöntemle (multiplex PCR) mümkündür. Arıcılık Araştırma Enstitüsü (TAGEM) ve üniversite arıcılık laboratuvarlarında bu analizler yapılabilmektedir. Görüşe dayalı tedaviye girmeden laboratuvar onayı almak, gereksiz ilaç kullanımını önler.

5) Tedavi ve Mücadele Yöntemleri

Her koloni için otomatik ilaçlama önerilmez; tanı koyulan ve eşiği aşan kolonilerde müdahale yapılır. Yerinde uygulanırsa etkin olan yöntemler şunlardır: koloniyi güçlendirici besleme (pollen takviyesi veproteinli kekler), enfektesiz petekle kovan düzeni, eski ve kirlilik riski taşıyan pételerin çıkarılarak yenilerinin konması, ve arıcılığın yasalına uygun olduğu durumlarda fumagillin tabanlı ilaçlar. Ayrıca yeni, sağlıklı bir ana arı ile yeniden kraliçeleştirme (requeening), koloniyi güçlendirir ve hastalık baskısını azaltır. ana arı satışı sayfamızda koloninize uygun sağlıklı ana arı seçimine dair bilgilere ulaşabilirsiniz. İlaçlama kararı her zaman arıcılık veterineri veya uzman onayına bağlanmalıdır.

6) Önleme ve Koloniyi Koruma

En iyi tedavi önlemdir. Düzenli koloni muayenesi (özellikle ilkbahar ve sonbahar), yeterli polen ve bal stoğu, kışa doğru koloniyi güçlendiren kış keki uygulaması ve arıcılık hijeni (petek ve aletlerin temizliği) nosema baskısı için temeldir. Besleme takviyeleri ve koloniye uygun ırk seçimi için ürünler sayfamızdaki paket arı ve besleme alternatiflerini inceleyebilirsiniz. Koloni sağlığı hakkında teknikal destek almak isterseniz iletişim sayfamızdan arıcılık danışmanlarımıza ulaşabilirsiniz. Varroa ve nosema birleşik yönetimi, koloniyi kışa en sağlam şekilde hazırlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Nosema hastalığı insanları bulaştırır mı?

Hayır. Nosema türleri bal arısına özgü parazitlerdir ve insan sağlığına tehlike oluşturmazlar.

Nosema ile Varroa arasında bağlantı var mı?

Evet. İki stresçi bir arada görüldüğünde koloniyi çok daha hızla zayıflatır; bu yüzden entegre mücadele gerekir.

Her koloni için mi nosema tedavisi gerekir?

Hayır. Tedavi, mikroskobik spora sayımı veya PCR ile tanı koyulan ve eşiği aşan kolonilerde uygulanmalıdır.

Nosema kış kaybına neden olur mu?

Evet. Ömür kısalması ve koloninin kış stoğunu tüketememesi sonucu kış kayıpları artar.

Pollen takviyesi nosemayı tedavi eder mi?

Direkt tedavi değildir, ancak koloni gücünü artırarak hastalığa karşı direnci destekler.

Kaynakça

  • YILMAZ, F., ÖZTÜRK, S. H., KUVANCI, A., KAYABOYNU, Ü., KARATAŞ, Ü., KAYA, S., DEREBAŞI, E., BULDAĞ, M. Doğu Karadeniz Bölgesinde Nosema apis ve Nosema ceranae‘nin Epidemiyolojisi. Arıcılık Araştırma Dergisi / Journal of Apiculture Research. dergipark.org.tr (Makale dosyası: 635294).
  • Bal Arılarında Nosema Hastalığının En Önemli Etiyolojik Ajanı: Nosema ceranae. dergipark.org.tr/tr/pub/ijfaa/article/1241828.
  • Türkiye’de Nosema spp. Varlığına Yönelik Yapılmış Çalışmalar. dergipark.org.tr/en/pub/turkjans/article/160720.
  • Siirt ve Şanlıurfa’da Bal arılarında Nosemosis Etkenlerinin Moleküler Teşhisi. dergipark.org.tr/en/pub/turkjans/article/927169.
  • BAILEY, L. & BALL, B.V. (1991). Honey Bee Pathology. Academic Press.
  • T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı / TAGEM Arıcılık Araştırma Enstitüsü, Arı Hastalıkları ve Mücadele Kılavuzu.

WhatsApp ile sorHemen ara