Bal Etiketleme Kuralları: Bal Tebliği 2020/7’ye Göre Etikette Olması Gerekenler

Kendi balını kavanozlayıp satan arıcının en sık takıldığı nokta üretim değil, etikettir. Doğru bal, yanlış etiket yüzünden market rafından döner; eksik beyan ise idari yaptırıma konu olur. Bu yazı, yürürlükteki Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) ile Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’ni birlikte okuyup etiket üzerinde hangi bilginin zorunlu olduğunu, hangi ifadenin yasak olduğunu ve tasarımda en sık yapılan hataları sıralıyor.

1. Hangi Mevzuat Geçerli? 2012/58 Artık Yürürlükte Değil

Sahada hâlâ dolaşan birçok rehber, 2012 tarihli eski bal tebliğine (2012/58) atıf yapıyor. Oysa 2020/7 sayılı Tebliğ 22 Nisan 2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış ve yürürlüğe girmiştir; 2012/58 sayılı Tebliğ yürürlükten kaldırılmıştır. Tebliğ 24 Kasım 2023 tarihinde değişikliğe uğramış, özellikle orijinallik değerlendirmesinde kullanılan “karar ölçütü” kavramı eklenmiştir. Etiket metnini hazırlarken güncel metni esas almak, eski rehberlerdeki ifadeleri kopyalamamak gerekir.

Tebliğ, balı Apis mellifera tarafından üretilen ürün olarak tanımlar ve etiketlemede genel olarak Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’ni (26/1/2017 tarihli, 29960 mükerrer sayılı Resmî Gazete) geçerli kılar; ardından bala özgü ek kuralları sayar.

2. Ürün Adı: Çiçek Balı mı, Salgı Balı mı?

Etiketteki ürün adı serbest değildir; balın kaynağına ve pazara sunuluş biçimine göre Tebliğ’de tanımlanmış adlardan biri kullanılır. Kaynağına göre bal, çiçek balı veya salgı balı olarak adlandırılır. Salgı balının kaynağı çam ise ürün “çam balı” olarak adlandırılır; “çam balı” ifadesiyle birlikte “salgı balı” da yazılabilir.

• Petekli bal: Peteğin tamamı veya büyük bölümü sırlanmış olarak satılan bal; peteğin en az %80’inin sırlanmış olması gerekir.
• Doğal petekli bal: Temel petek kullanılmadan standart kovanda üretilen bal.
• Karakovan balı: Karakovanda, temel petek kullanılmadan üretilen bal.
• Süzme bal: Sırları alınmış yavrusuz peteklerden santrifüjle elde edilen bal.
• Sızma bal: Sırları alınmış peteklerden doğal akışla sızdırılan bal.
• Pres balı: Yavrusuz peteklerin doğrudan veya 45 °C’yi aşmamak üzere ısıtılıp preslenmesiyle elde edilen bal.

Bu adlar birbirinin yerine kullanılamaz. Karakovan balı ve doğal petekli bal süzme bal olarak piyasaya arz edilemez; karakovan balında peteğin parçalanmaması ve süzme bal eklenmemesi gerekir. Etiketinde ürünü “süzme bal” diye tanıtıp kavanozda petek parçası bulundurmak, tanım gereği aykırılık oluşturur.

3. Etikette Zorunlu Alanlar

Aşağıdaki tablo, bal için birleşen iki mevzuatın pratikte istediği alanları özetler. Perakende satışa sunulan ambalajlı üründe bu bilgilerin eksiksiz ve okunabilir olması gerekir.

İthal edilen veya farklı menşeli balların karıştırılmasıyla üretilen ürünlerde menşe bilgisi de etikette yer alır. Türkçe etiket zorunludur; başka dillerde ek bilgi verilebilir ancak Türkçe metnin okunabilirliği korunmalıdır.

4. “1 Yaşından Küçük Bebeklere Bal Yedirilmemelidir” Neden Zorunlu?

Bal Tebliği’nin etiketleme maddesi, bu ifadenin etikette yer almasını açıkça şart koşar. Gerekçe tüketici sağlığıdır: bal, Clostridium botulinum sporlarını içerebilir. Yetişkin ve büyük çocuklarda sindirim sistemi bu sporlara karşı dirençlidir; ancak bir yaşından küçük bebeklerde bağırsak florası henüz gelişmediği için sporlar çoğalabilir ve infant botulizmi tablosu ortaya çıkabilir. Bu nedenle uyarı, süsleme değil zorunlu bir güvenlik bilgisidir ve küçük puntoyla gizlenmemelidir.

5. Botanik Kaynak ve Bölge Adı: Kanıt Şartı

Etikete “kestane balı”, “ıhlamur balı” veya “Yığılca balı” yazmak için yalnızca arının o bölgede gezmiş olması yetmez. Tebliğ’e göre bal, adı geçen kaynağa ait duyusal, fiziksel, kimyasal ve palinolojik özellikleri belirgin biçimde taşımalıdır; botanik kaynağı belirtilen ballarda polen oranlarının Tebliğ ekindeki değerlerle uyumlu olması gerekir. Ayrıca etiketinde kaynağını aldığı çiçek, bitki, bölge veya coğrafya belirtilen ballara filtre edilmiş bal eklenemez.

Bölge adı kullanmak da benzer bir kanıt ister: bal, üretildiği bölgenin florasına ait özellikleri belirgin biçimde taşımalı ve coğrafi işaretten doğan haklara aykırı olmamalıdır. Coğrafi işaret tescilli bir ürün adı (örneğin tescilli bir yayla balı) kullanılacaksa tescil şartları ayrıca kontrol edilmelidir. Bu nedenle pazarlama metnini yazmadan önce elinizde analiz raporu olması, sonradan etiket toplatma riskini önler.

6. “Ham Bal”, “Krem Bal”, “Filtre Edilmiş Bal”: Adlandırma Sınırları

Tebliğ bazı ticari adları da tanımlar. Süzme çiçek balı, akışkan olmayan kıvamda kontrollü koşullarda kristalize edilirse “krem bal”, kendiliğinden kristalize olursa “kristalize bal” adıyla satılabilir. 45 °C’den yüksek ısıl işlem görmemiş ve 0,3 mm’den büyük filtrelerle süzülmüş ballar “ham bal” olarak tanımlanabilir. Bu eşikler keyfi değildir; “ham bal” yazısı ısıl işlem görmüş bir üründe kullanılırsa beyan gerçeği yansıtmaz.

Filtre edilmiş bal ise ayrı bir kategoridir: süzme sırasında 0,2 mm’nin altında gözenek büyüklüğüne sahip filtrasyon malzemesi kullanılarak polen içeriği azaltılmış baldır ve etiketinde polen miktarının azaltıldığı belirtilir. Filtre edilmiş ballar ile fırıncılık balları dışında, hangi aşamada olursa olsun ballara 0,2 mm’nin altında filtrasyon uygulanamaz ve baldan polen uzaklaştırılamaz.

7. Yasaklar: Katkı, Aroma ve Isıl İşlem Sınırı

Bala gıda katkı maddesi, aroma verici ve aroma verme özelliği taşıyan hiçbir bileşen katılamaz. Balın doğal bileşiminde bulunmayan organik veya inorganik maddelerden ari olması gerekir. Fırıncılık balı dışında bal, kendine ait olmayan yabancı tat ve koku taşıyamaz, fermantasyonu başlamış olamaz, asitliği yapay olarak değiştirilemez ve içerdiği doğal enzimleri parçalayacak veya önemli ölçüde inaktive edecek şekilde ısıtılamaz.

Bu hükümler etikete de yansır: “şeker ilavesiz” gibi ifadeler balın zaten katkısız olması gerektiği için ayırt edici bir üstünlük iddiası sayılmaz; sağlık beyanı niteliğindeki ifadeler ise ayrı mevzuatın konusudur ve bal etiketinde kullanılmamalıdır.

8. Ambalaj, Dolum ve Depolama

Bal ambalajları, gıda ile temas eden madde ve malzemelere dair yönetmelik hükümlerine uygun olmalıdır. Dolum sırasında kavanoz ağzının bal ile kirlenmemesi, kapağın sızdırmaması ve etiketin nemli ortamda kaymaması pratik kalite göstergeleridir. Bal, paketleme/dolum noktasından tüketiciye ulaşana kadar temiz ve kuru yerlerde, kokulardan ari biçimde, doğrudan güneş ışığından korunarak ve 25 °C’yi aşmayacak şekilde muhafaza edilir.

Depolama sıcaklığı hem HMF (hidroksimetilfurfural) hem diastaz sayısı üzerinde belirleyicidir; Tebliğ bu iki parametrenin değerlendirilmesinde ortam sıcaklığının ölçülerek işlem yapılmasını ister. Yaz aylarında kavanozları cam önünde bekletmek, kısa sürede etiketin vaat ettiği kaliteyi bozar. Depo seçimi ve saklama koşulları için bal nasıl saklanır yazımıza bakabilirsiniz.

9. Etiket Tasarımında En Sık Yapılan 6 Hata

1. Ürün adını pazarlama diliyle yazmak: “doğal çiçek balı” yerine Tebliğ’de tanımlı adı (çiçek balı) esas almak gerekir.
2. İşletme kayıt numarasını atlamak veya okunamayacak kadar küçük yazmak.
3. Net miktarı sadece mililitre ile vermek; balda gram/kilogram esas alınır.
4. Bebek uyarısını arka yüze, silik renkte veya çok küçük puntoyla koymak.
5. Analiz raporu olmadan “kestane”, “ıhlamur” veya bölge adı yazmak.
6. “Ham bal” ifadesini 45 °C üzeri ısıl işlem görmüş üründe kullanmak.

Etiket hazırlığı, üretim kadar ciddi bir iş kalemidir. Ürününüzü bal çeşitleri sayfamızdaki tanımlarla karşılaştırın, kalite ölçümleri için bal kalite kontrolü yazısına, süzme aşamasındaki hijyen için bal süzme hijyeni rehberine göz atın. Toptan ve kurumsal alım yapanlar için toptan satış sayfamızda iletişim bilgileri yer alıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Evde ürettiğim balı kavanozlayıp satmak için etiket zorunlu mu?

Ambalajlı olarak piyasaya arz edilen bal, Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği ve Gıda Etiketleme Yönetmeliği kapsamındadır; etikette ürün adı, net miktar, işletme kayıt numarası, üretici bilgisi, parti numarası ve bebek uyarısı gibi alanların bulunması gerekir.

Bal etiketinde “1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemelidir” yazmak şart mı?

Evet. Bal Tebliği’nin etiketleme maddesi bu ifadenin etikette yer almasını açıkça zorunlu kılar. Uyarının okunabilir olması gerekir.

“Ham bal” ile “süzme bal” aynı şey mi?

Hayır. Süzme bal, sırları alınmış yavrusuz peteklerden santrifüjle elde edilen balın adıdır. Ham bal ise 45 °C’den yüksek ısıl işlem görmemiş ve 0,3 mm’den büyük filtrelerle süzülmüş balı tanımlayan ayrı bir adlandırmadır.

Balın üzerine “kestane balı” yazabilmek için ne gerekiyor?

Balın kestane kaynağına ait duyusal, fiziksel, kimyasal ve polinolojik özellikleri belirgin biçimde taşıması ve polen oranlarının Tebliğ ekindeki değerlerle uyumlu olması gerekir. Uygulamada bu, analiz raporuyla desteklenir.

Etikette “süzme bal” veya “ham bal” yazmadan önce üretim aşamasını netleştirin: dinlendirme, filtrasyon ve ısı sınırları baldınlendirme rehberi yazımızda.

İlgili: Bal Hasadı Rehberi — sırlama oranı, nem ölçümü, hasat günü adımları ve kovanda bırakılacak bal konusunu ayrıntılı okumanız için hazırladık.

Kaynakça

• Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete, 22/4/2020, Sayı: 31107 (Değişiklik: 24/11/2023, Sayı: 32379).
• Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği. Resmî Gazete, 26/1/2017, Sayı: 29960 (mükerrer).
• Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemelere Dair Yönetmelik. Resmî Gazete, 5/4/2018, Sayı: 30382.
• 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu.
• Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (AT) 2001/110 sayılı Bal ile İlgili Direktif (uyum kaynağı).
• Codex Alimentarius (1981, rev.). Standard for Honey (CXS 12-1981). FAO/WHO.

Tek çiçek adı kullanmanın koşullarını örnekle görmek için kekik balı ve polen analizi yazımızı okuyabilirsiniz.