ARILARDA UYSALLIK VE PETEKTE SAKİNLİK

Arılarımızda en dikkat ettiğimiz karakterlerin belki de en başında Uysallık ( Sakinlik, Agresiflik, Hırçınlık ) konusu gelmektedir. Arıcılarımız haklı olarak, arılarıyla rahat çalışabilmeyi istemektedir.

Uysallık Neden Günden Güne Değişir?

Koloni kontrollerinde, aynı koloninin farklı zamanlarda çok farklı davranışlar sergilediğini görmek çok olasıdır. Akşam üstü veya sabah erken, kapalı ve yağmurlu, soğuk ve rüzgarlı havalarda arılar normalden fazla agresiflik gösterebilir. Ayrıca; açlık, anasızlık, kış soğukları, nektar gelişi olmadığı zamanlar ile yağmacılığın varlığı gibi durumlarda, arılar hırçınlık gösterebilir.

Hatta, nispeten hırçın olan kolonilerinizi önceden açıp kontrol ettikten sonra, hala üstünüzde çok öfkeli şekilde dolaşan arılarla diğer kovanlarınızı açıp kontrol ettiğinizde, daha sakin arılarınızın bile bu gergin ortamdan etkilenip, hırçınlaştığına şahit olursunuz.

Farklı bir konu da, nektar kaynaklarıdır. Nektar kaynağı, arının uysallığı üzerine olumlu veya olumsuz etkiler yapabilir. En bilinen örnek, Kolza (=kanola, rapiska) nektarının arıyı agresifleştirmesidir.

Diğer bir faktör de, yabani hayvanların tacizleridir. Örneğin, Kirpi, Oklu Kirpi gibi hayvanların gece yaptığı kovan tacizlerinden dolayı, arılarınız size karşı anormal agresiflik gösterebilir.

Bu nedenle bu saymış olduğum durumlar dışında, öğlen saatlerinde ve güzel havalarda yıl içinde birden fazla kez yapılacak kontrollerde, o koloninin genel olarak uysallığı hakkında bir tahmin yapılabilir.

Hırçınlığın İki Ana Kaynağı: Melezlik ve Akrabalık

Ayrıca arının soyu ile ilgili de bir iki ekleme yapalım. Öncelikli olarak, tarihsel kaynaklardan da taradığımız sonuçlara göre; Anadolu arısı hırçın bir arı değildir. Günümüzdeki ıslah edilmiş bazı ırklar kadar da sakin değildir. Genel olarak, kontrol sırasında dumansız ve maskesiz açılamaz, fakat dumanla sakinleşir. Peki, arıcılarımızın elindeki aşırı agresif ve takipçi arılar nedir ? onu açıklayalım. Genel olarak bunun iki ana sebebi var;

1)- Melezlik: Ne yazık ki hem yurtdışı kaynaklı ırklar hem de gezginci arıcılık etkisi ile yerel arılar melezlenmeye uğramıştır. Genelde farklı iki ırkın ilk dölleri olan F1 melezlerde çok iyi olan verim özellikleri ve nispeten iyi uysallık durumu, F2 ve daha ileri melezler de tamamen çok kötü huylu karakterlere dönüşmektedir.

Bana ulaşan bazı arıcılar;" Hocam, elimde çok güzel bir yerli arı var, sadece çok agresif, bir bakar mısın?" diyorlar. Kanat analizleri sonucunda, ne yazık ki Avrupa ırkı melezlik çıkıyor.

2)- Akrabalık: Bazen gerçekten saf kalmayı başarmış arılarla da karşılaşıyoruz. Oldukça agresif ve sert arılar oluyor içlerinde. Kapalı bir bölgede akrabalığı yükselmiş arılarda da saldırganlık yüksek oluyor ne yazık ki.

Uysallık konusunda, bir bütün olarak düşünmeyi ve değerlendirmeyi öğrenmeliyiz. Arılarda uysallık konusunda ufkumuzu açan, Hollanda Buckfast damızlıkçısı Erol Yılmaz ustamıza buradan teşekkürü bir borç bilirim.

Defansif ve Ofansif: İki Arı Karakteri

Uysallık, Sakinlik konusunda arıları iki ana kategoriye ayırmak, daha doğru olacaktır. Defansif ve Ofansif

DEFANSİF karakterli: Savunan, savunmacı, savunma amacında olan demektir. Arıcı koloni yanına gelince, gitmesi için tehdit eder, maskeye gelir. Kovan açılınca, havada uçan tarlacılar biraz daha artar ve maskeye vurmalar artar. Çerçeveler dışarı sakince çekilince, çok fazla sayıda arı peteği terk etmez, Petekte kalırlar. Petekte aşırı bir panik ve koşuşturma yoktur. Arıcı arıları taciz etmedikçe, daha fazla stres artmaz. Kovan kapatıldıktan sonra, en fazla 20-30 metreye kadar takipler biraz görülür.

OFANSİF karakterli: Atağa dayalı, atak, saldırgan demektir. Arıcı daha kolonilere çok yaklaşmadan, maskeye saldırılar başlar. Kovan açılırken, kapağın altından saldırı amacıyla birçok arı dışarı çıkar. Hatta bu olayı "dışarıya doğru akma" diye tanımlayabiliriz. Birden oldukça fazla arının saldırısı başlar. Kovan içinden çerçeve çekildiğinde, çerçevelerden uçup saldıraya geçen arılar da çok olur. Petek üstünde koşturma, bir baştan diğer başa amaçsızca koşturmalar, hatta peteğin bir kenarında özellikle alt kısmında, toplanıp salkım oluşturma görülür. Dumanla kontrol etmek çok zordur. Kovan kapatmak bile arıcı için bir çiledir. Arılar kovan dış duvarına taşmış durumdadır ve geriye çekilmezler. Kovan kapatıldıktan sonra, arıcıyı takibi bırakmaz. Takip ve tacizde çok ısrarcıdır.

Avrupa ülkelerinde ıslah yapanlarca genel uygulanan kural şöyledir; Kovan kontrollerinden sonra, arıcıyı takip ve taciz eden arılar, kesinlikle damızlık dışı bırakılır.

Uysallık Puanı: Tek Kontrolde Karar Vermeyin

Önemli Not: Bir arı kolonisinin, uysallığına tek bir kontrolde karar vermek, yapılabilecek en büyük hatadır. Uysallığı belirleyebilmek için sene içinde en az 5-6 kontrolde uysallık puanı verilmeli ve sene sonunda, bir ortalama uysallık puanı hesap edilmelidir.

Aşırı Uysallığın Gizli Bedeli

Son yıllarda, Avrupa'da çok uysal arılarda; varroa savunma direnci, yağmacılığa karşı koyma ve eşek arılarına karşı koyma davranışlarında kötü yönde gerilemelerin olduğu görülmüştür. Arılarda uysallık arttıkça, yukarda sayılan savunma davranışlarında gerileme olduğu ve birbirleriyle bağlantılı olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle son yıllarda, çok uysal arılar ıslah etmek yerine, kabul edilebilir düzeyde, çalışmaya engel olmayacak uysallık seviyelerinde arıların ıslahı fikri, daha çok kabul görmektedir.

Petekte Sakinlik: Uysallıktan Farkı Nedir?

Arıcıların çoğu için, Uysallık (Sakinlik) ile Petekte Sakinlik kavramları belirsizlik yaratır. Bu iki arı karakterinin birbirinden farkını veya bağlantısını anlamada güçlük yaşarlar. Petekte sakinliğe göre damızlık seçimi ne işe yarayacak anlatalım;

Çerçevesi sakince ve sağa sola çarpmadan kovandan çekilen arılar, eğer deli gibi oradan oraya koşturuyor, petekten uçup kalkıyor, ortamda büyük bir panik havası varsa bu arıların petekte sakinlik puanı çok kötüdür. Hatta diklemesine tutulan çerçevede aşağıya doğru toplanıp, salkım topu oluştururlar hatta düşerler. Böyle bir durum gösteren arı kolonisi, damızlık dışı tutulmalıdır.

Öncelikle, yukarıda saydığımız özellikte arılar, aynı zamanda agresif arılardır.

Çerçeve Dışarıda Kalınca: Kuluçka Koruma Testi

Bir arıcı için kolonilerle çalışma ve kontroller sırasında kovan dışına çerçeve çıkarıp koyma, kovan dış yanına veya yere çerçeveyi dik konumda yerleştirme, çokça yapılan bir davranıştır. En azından bir çerçeveyi kovan dışına çıkararak, kalan çerçevelerle çok rahat çalışırız.

İşte bu noktada kovan dışında yere dik konan çerçevedeki arıların oldukları yerde kalması, kuluçka alanlarını terk etmemesi, dış ortamdaki düşük sıcaklıktan kuluçka alanını koruması çok önemlidir. Aynı zamanda yazın sıcaklarda kuluçka alanının üstünde kalarak, kanatlarını çırparak, kuluçkayı serinletme görevini de gerçekleştirmektedirler.

Petekte sakinliği kötü olan arılarda, her koloni kontrolü sırasında en az bir çerçevedeki kuluçka alanının üşütülmesi sonucu, kovan genel sağlığı büyük riske girecektir.

Petekte sakinlikte istenen şey, sakince ve çarpmadan dışarıya alınan çerçevelerde, arıların oldukları yerde sakin ve rutin işlerine devam etmesidir. Dışarıya konan çerçevede sakince beklerler ve arıcı tarafından tekrar kovana yerleştirilinceye kadar, petekteki pozisyonlarını bozmazlar. Kuluçkayı koruma görevini sürdürürler.

Örnek Videolar

Aşağıda bu konuda bir video paylaşacağım. İlk video, bir arıcı arkadaşımızın kovanından kendisinin çektiği videodur. Diğer videolar ise kıyaslama yapabilmeniz için çok güzel 2 örnektir.

Petekte Sakinlik (Örnek video) (Seyretmek için yazının üstüne tıklayınız)

Sıkça Sorulan Sorular

Arılar neden akşam üstü ve kötü havada daha saldırgan olur?

Aynı koloni gün içinde farklı davranır. Akşam üstü, sabah erken, kapalı-yağmurlu, soğuk ve rüzgârlı havada arılar normalden fazla agresiflik gösterebilir. Açlık, anasızlık, kış soğukları, nektar gelişinin kesilmesi ve yağmacılık da hırçınlığı artırır.

Kanola (kolza) nektarı arıyı hırçınlaştırır mı?

Evet. Nektar kaynağı uysallığı olumlu ya da olumsuz etkiler; en bilinen örnek kolza (kanola, rapiska) nektarının arıyı agresifleştirmesidir.

Anadolu arısı hırçın mıdır?

Tarihsel kaynaklara göre Anadolu arısı hırçın bir arı değildir; ancak günümüzdeki ıslah edilmiş bazı ırklar kadar da sakin değildir. Kontrol sırasında dumansız ve maskesiz açılamaz, dumanla sakinleşir.

Elimdeki aşırı agresif, takipçi arıların sebebi ne?

İki ana sebep var: melezlik ve akrabalık. Yurtdışı kaynaklı ırklar ve gezginci arıcılık yerel arıları melezlemiştir; F1 melezleri verimli ve nispeten uysalken F2 ve ileri melezler çok kötü huylu karaktere dönüşür. Kapalı bölgede akrabalığı yükselmiş saf kolonilerde de saldırganlık yüksek olur.

Uysallık kaç kontrolde değerlendirilmeli?

Tek kontrolde karar vermek en büyük hatadır. Sene içinde en az 5-6 kontrolde uysallık puanı verilmeli, sene sonunda ortalama puan hesaplanmalıdır.

Çok uysal arı her zaman iyi midir?

Hayır. Avrupa’da çok uysal arılarda varroa savunma direnci, yağmacılığa karşı koyma ve eşek arılarına karşı koyma davranışlarının gerilediği görülmüştür. Bu yüzden çalışmayı engellemeyen, kabul edilebilir uysallık seviyesi hedeflenir.

Petekte sakinlik nasıl anlaşılır?

Çerçeve sakince ve çarpmadan çekildiğinde arılar yerinde kalıyor, petekte panik ve amaçsız koşturma olmuyorsa petekte sakinlik iyidir. Deli gibi koşturan, petekten uçup kalkan, dik tutulan çerçevede aşağıya salkım yapıp düşen koloninin petekte sakinlik puanı kötüdür ve damızlık dışı tutulmalıdır.

Kaynak ve Atıf

Kaynak: Pendore Blogu — çeviri/derleme. Hakan Bozkurt

İlgili içerik: Kovan bakımı · Bal arısı biyolojisi · Arıcılık takvimi