Koloni Bölme Yöntemleri: Eşit Bölme, Uçan Arı ve Nükleus Karşılaştırması

Koloni bölme, tek kovandan iki ya da daha fazla bağımsız üretim birimi elde etmenin en temel yoludur; ama yöntem seçimi sanıldığı kadar masum değildir. Aynı gün yapılan iki farklı bölme, sezon sonunda birbirinden 15-20 kg bal farkıyla ayrılabilir. Bu yazı üç ana yöntemi (eşit bölme, uçan arı paylaşımı ve nükleus ile kademeli bölme) ölçülebilir kriterlerle karşılaştırıyor; hangi yöntemin hangi koloni gücünde, hangi ayda ve hangi hedefle kullanılacağını gösteriyor.

Bölmeye Karar Vermeden Önce Üç Ölçüm

Bölme bir takvim işi değil, bir kapasite işidir. Bir koloniyi bölmek için gereken asgari donanım şu üç ölçümle belirlenir:

• Arı sayısı: Bölünecek koloni en az 8-10 çerçeveyi kaplayacak yoğunlukta olmalı. Arıların çerçeveler arasına sarkmadığı, yalnız üst çıtada toplandığı bir koloni bölünürse her iki taraf da ısıtma kapasitesini kaybeder.
• Yavrulu çerçeve sayısı: En az 5-6 çerçevede kapalı yavru bulunmalı. Kapalı yavru, bölünen tarafa aktarılacak işçi arı rezervinin ve dolayısıyla ilk 3 haftanın sigortasıdır.
• Ana arının yaşı ve yumurtlama düzeni: Tek tip yaşta, bitişik düzende yumurta görülüyorsa ana arı verimli çalışıyor. Dağınık ve boş gözlü düzen, ana arının yaşlandığını ya da hastalık baskısı olduğunu gösterir; böyle bir koloni bölmek yerine ana arı değişimi düşünülmelidir.

Bu üç ölçüm tutmuyorsa en doğru hamle bölmemektir. Zayıf koloniyi ikiye ayırmak, tek bir orta koloniyi iki ölü koloniye çevirmenin en yaygın yoludur.

Yöntem 1: Eşit Bölme (Yarım Bölme)

Kovan ikiye ayrılır; yavrulu çerçeveler, bal ve polen stoğu iki tarafa dengeli dağıtılır. Ana arı bir tarafta kalır, diğer taraf kendi ana arısını üretir. Ana arısız taraf, 1-3 günlük yaşta larva içeren bir çerçeveye sahipse yüksük örer: yumurtadan ergin çıkışı 16 gün, çiftleşme uçuşu ve yumurtlamaya başlama 5-10 gün sürer. Yani bölünen taraf ilk yumurtayı yaklaşık 3-4 hafta sonra verir.

Riski şudur: aradaki 3-4 haftada ana arısız tarafta yavru çıkışı biter, tarla arıları eski kovana döner ve koloni yaşlı işçilerle kalır. Varroa destructor yükü de bu dönemde artar; çünkü yavru alanı kesildiğinde akarların çoğalma ortamı daralır ve sağ kalan akarlar tek tek arıların üzerinde yoğunlaşır (Rosenkranz ve ark., 2010). Bu yüzden eşit bölme, ana arı yetiştirme takvimiyle birlikte planlanmalı; bölünen tarafa hazır ana arı verilmesi tercih edilmelidir.

Yöntem 2: Uçan Arı Paylaşımı (Ana Arı + Genç Arı Aktarımı)

Bu yöntem, arıların kovan sadakatini bir avantaja çevirir. Tarla arıları uçuştan sonra eski kovana döner (Seeley, 1995); bu nedenle yeni bölmeye genç, henüz uçuş yapmamış arılar ve kapalı yavrulu çerçeveler aktarılır. Uçuş deliği kapatılıp bölme 2-3 gün serin ve karanlık bir yerde tutulursa genç arılar yeni kovanı benimser.

Avantajı, ana arısız bekleme süresinin ortadan kalkmasıdır: hazır çiftleşmiş ana arı kafesle verilir, 24-72 saat içinde kabul görür ve yumurtlama 1 hafta içinde başlar. Ana arı kabulü için kafesin şeker keki tarafı açık bırakılır; arılar keki yerken feromon yayılır ve kabul oranı yükselir. Dezavantajı işçilik ve ana arı maliyetidir; ayrıca ana arı kalitesi düşükse bölmenin tamamı yavaşlar.

Yöntem 3: Nükleus ile Kademeli Bölme

3-5 çerçevelik küçük bir kutuya (nükleus) kapalı yavru, bal, polen ve arı aktarılır; kutu kalabalıklaştıkça büyütülür. Bu yöntem en güvenli olanıdır çünkü ana koloni hiç zayıflatılmaz. Ana arı üretiminde ve ana arı satışına hazırlıkta standart yöntemdir: her nükleus tek bir ana arıyı test eder, kabul oranı ölçülür ve başarısız olan birim ana koloniye zarar vermeden dağıtılır. Yavaş ama öngörülebilirdir; sezon başında 2-3 nükleus kuran bir arıcı, haziran ortasında kendi ana arılarını üretmiş olur.

Üç Yöntemin Karşılaştırması

Tablodaki en kritik satır ilk satırdır: ana arı kaynağı belirsizse bölme bir kumar olur. Kendi yüksüğüne bırakılan bölmede ana arı kalitesi, çevredeki erkek arı popülasyonuna ve hava koşullarına bağlıdır; çiftleşme uçuşu yağmurlu bir haftaya denk gelirse ana arı kaybedilir ve koloni ana arısız kalır.

Bölmede Besleme, Varroa ve Kovan Düzeni

Bölünen her birim, ilk 2 hafta şurup ile beslenmelidir: 1:1 oranında şeker şurubu yavru teşvikidir, 2:1 oranı ise depolama içindir. Bölmede hedef büyüme olduğu için 1:1 tercih edilir ve besleme akşam üzeri, yağmacılığı önlemek için daraltılmış uçuş deliğinden yapılır. Varroa mücadelesi ise yavru alanı en genişken değil, bölmenin ana arısı kabul edildikten sonra planlanır; oksalik asit buharlaştırması yavrusuz dönemde etkilidir.

Kovan düzeni de sonucu belirler: ballı çerçeveler kenara, yavrulu çerçeveler ortaya, boş petek yavrunun hemen yanına konur. Bölmede ısı kaybını önlemek için kovan hacmi arı sayısına göre daraltılmalı; geniş kovanda küçük bölme ısıtamaz ve yavru üşür.

Sık Sorulan Sorular

Bölmeyi hangi ayda yapmalıyım?

Ana bal akımından 6-8 hafta önce, yani bölgenizde nisan sonu ile haziran başı arasında. Geç bölmeler kışa zayıf girer; bal akımı başladıktan sonra bölmek ise o sezon bal beklentisini neredeyse sıfırlar.

Bölünen koloni neden ana arı kabul etmiyor?

En sık üç neden: kovanın ana arısız olduğundan emin olunmaması (gizli ana arı ya da yalancı ana arı), kafesin 48 saatten kısa sürede açılması ve kolonide yeterli genç arı bulunmaması. Kabul öncesi kovanda yumurta olup olmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.

Bölme sonrası eski kovan neden boşaldı?

Tarla arıları eski kovana dönmek ister; yeni kovana aktarılan arıların çoğu uçuş yaşında ise bölme boşalır. Çözüm, yeni bölmeye kapalı yavru ve genç arı aktarmak, uçuş deliğini 2-3 gün kapalı tutmaktır.

İlgili İçerikler

• Koloni Bölme Rehberi
• Ana Arı Bakımı
• Ana Arı Satışı
• Ana Arı Üretimi
• Varroa Mücadelesi
• Arı Besleme
• Bilgi Kütüphanesi
• İletişim

Kaynakça

• Winston, M. L. (1987). The Biology of the Honey Bee. Harvard University Press.
• Seeley, T. D. (1995). The Wisdom of the Hive. Harvard University Press.
• Rosenkranz, P., Aumeier, P., & Ziegelmann, B. (2010). Biology and control of Varroa destructor. Journal of Invertebrate Pathology, 103, S96-S119.
• Ruttner, F. (1988). Biogeography and Taxonomy of Honeybees. Springer.
• Koloni Bölme Zamanı