Tropilaelaps Akarı: Yeni Tehdit

Tropilaelaps, bal arılarının kuluçkasında yaşayan ve Varroa destructor ile aynı aileden gelen bir dış parazit akardır. Asya kökenli bu akar, son yirmi yılda İran üzerinden Kafkasya’ya ve 2023’ten itibaren Gürcistan ile Azerbaycan’a ulaşarak Türkiye’nin kapısına dayanmıştır. Bu yazıda Tropilaelaps akarının biyolojisini, Varroa’dan ayrılan kritik farklarını, teşhis yöntemini ve mevcut mücadele seçeneklerini bilimsel literatüre dayanarak derledik.

Tropilaelaps Nedir, Hangi Türler Bal Arısını İstila Eder?

Tropilaelaps cinsi, önceleri yalnızca Asya’nın dev bal arılarında (Apis dorsata, Apis laboriosa, Apis breviligula) tanımlanmış dört türü kapsar: T. clareae, T. koenigerum, T. mercedesae ve T. thai. Modern arıcılığın yaygınlaşması ve koloni hareketleri, bu akarların yeni bir konakçıya, yani Avrupa bal arısı Apis mellifera‘ya uyum sağlamasına yol açmıştır. Bugün A. mellifera kuluçkasında başarıyla üreyebilen iki tür bilinmektedir: T. clareae ve coğrafi yayılımı çok daha geniş olan T. mercedesae. Tür ayrımı morfolojik ölçümler ve moleküler belirteçlerle yapılır; saha koşullarında tür teşhisi beklenmemeli, şüpheli örnek laboratuvara gönderilmelidir.

Akarın ekonomik önemi, biyolojisinden kaynaklanır: Tropilaelaps yalnızca kapalı kuluçka gözünde, larva ve pupa üzerinde beslenir. Ergin arıyı ısırmaz, ondan kan emmez. Bu tek özellik, hem teşhis hem de mücadele stratejisini Varroa’dan tamamen ayırır.

Varroa’dan Kritik Farklar: Kısa Serbest Dönem ve Kuluçka Bağımlılığı

Varroa destructor ergin arıların yağ gövdesinden beslenerek uzun süre yaşayabilir; bu nedenle ergin arılar üzerinde yapılan sayımlar ve standart yıkama testleri Varroa için anlamlıdır. Tropilaelaps ise ergin arı üzerinde yalnızca kısa bir taşınma dönemi geçirir; literatürde bu süre yaklaşık 3-6 gün olarak bildirilmektedir. Kuluçka olmadığında akarın yaşama şansı hızla düşer.

Bu biyolojik farkın üç pratik sonucu vardır:

Teşhis kuluçkadan yapılır: Ergin arıdan yapılan yıkama/şeker testi Tropilaelaps’ı büyük ölçüde kaçırır; açılan kapalı gözlerde akar aranmalıdır.
Kuluçka kesintisi en güçlü silahtır: Ana arının kafese alınması, koloninin bölünmesi veya oğul kullanımı akarın üreme zincirini kırar.
Zamanlama, dozlamadan önemlidir: Tek seferlik uygulama yerine kuluçka döngüsüne göre planlanmış, koloniye özel müdahale gerekir.

Tropilaelaps’ın üreme hızı Varroa’dan yüksektir; bir gözde birden fazla ergin akar ve yumurta kümeleri görülebilir. Ağır istilada kuluçka tamamen terk edilir, arılar kanat deformasyonu ve yürüme güçlüğü ile kovan önünde birikir; tablo Deforme Kanat Virüsü belirtilerine benzetilir çünkü akarın beslenmesi bağışıklığı çökertir ve virüs yükünü artırır.

Coğrafi Yayılım: Türkiye İçin Risk Nereden Geliyor?

Avrupa Birliği Referans Laboratuvarı’nın (EURL, ANSES) Mart 2025 tarihli bilimsel notu, akarın yayılımını ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor. Buna göre T. mercedesae, 2000’li yılların başından itibaren Afganistan üzerinden İran’ın doğusuna girmiş ve yirmi yıl içinde İran’ın batısına kadar ilerlemiştir. 2021’den itibaren Rusya’nın Krasnodar ve Rostov bölgelerinde, 2023’ten itibaren Gürcistan’da ve Azerbaycan’da tespit edilmiştir. Bu, Türkiye’nin doğu sınırına 200 kilometreden daha yakın bir mesafedir.

Türkiye’de durum henüz farklıdır: 2018-2019 yıllarında 40 ilde yürütülen bir tarama çalışması Tropilaelaps varlığını göstermemiştir (Gürler ve ark., 2024). Ancak EURL, 2025 yılında kuzeydoğu Türkiye’den gelen ve resmî olarak doğrulanmamış bir şüpheyi kayda geçirmiştir. Yani bugünkü tablo “resmî kayıt yok, risk yüksek” şeklinde özetlenmelidir. Riskin üç ana taşıyıcısı şunlardır:

Yasal olmayan ana arı ve koloni ticareti: Gürcistan’dan ana arı ithalatı yasak olsa da kaçak ticaret akarın giriş kapısıdır.
Gezginci arıcılık: Türkiye’de yaygın olan göçer arıcılık, akar bir kez girdiğinde batıya yayılmasını haftalar içinde mümkün kılar.
İklim değişikliği: Kışın kuluçkanın uzun süre devam etmesi, akarın kışı atlatma şansını artırır; Rusya ve Çin gibi soğuk bölgelerde kışı geçebildiği gösterilmiştir.

Şüpheli Kolonide Teşhis Nasıl Yapılır?

Sahada uygulanabilir en güvenilir yöntem, kapalı kuluçkanın doğrudan açılmasıdır. Yaklaşık 100 kapalı göz, petek ortasından ve kenardan dengeli alınarak açılır; her gözde akar aranır. Tropilaelaps erginleri kırmızımsı-kahverengi, oval ve Varroa’dan daha hızlı hareket eden akarlardır. Göz içinde ergin akarın yanı sıra beyaz, oval yumurta ve sekiz bacaklı nimf kümeleri görülür.

Teşhiste üç yaygın hata vardır: (1) yalnızca ergin arıya bakmak, (2) kovan girişindeki akarları Varroa sanıp kaydı kapatmak, (3) tek kovanı örnekleyip arılığı temiz saymak. Bir arılıkta şüphe varsa en az 5-10 kovan ve tercihen tüm arılık taranmalı; örnekler alkol veya %70 etil alkol içinde laboratuvara gönderilmelidir. İhbarı yapılmamış bir tespit, bölgesel yayılımın en pahalı nedenidir.

Mücadele: Kuluçka Kesintisi Neden İlk Sırada?

Tropilaelaps’ın ergin arı üzerindeki ömrü kısa olduğu için, kolonide kesintisiz kuluçka bulunduğu sürece akar kendini yeniler. Bu nedenle kuluçka kesintisi (ana arıyı 9-12 gün kafeste tutmak, koloniyi bölmek veya genç ana arı ile yenilemek) tek başına en yüksek etkiyi üreten uygulamadır. Kesinti sırasında akarın ergin arılar üzerindeki popülasyonu hızla düşer; kesinti sonrası kuluçkaya yeniden giren akar baskısı minimumda başlar.

Varroa için ruhsatlı ürünlerin bir kısmı (timol, formik asit, oksalik asit gibi organik asitler ve bazı sentetik etken maddeler) Tropilaelaps üzerinde de etkilidir; ancak etkinlik, sıcaklık ve kuluçka durumuna göre değişir. Üç uyarı önemlidir: uygulama buharlaşma koşullarına uygun sıcaklıkta yapılmalı, arka arkaya aynı etken madde kullanılmamalı ve ilaç kalıntısı riski nedeniyle bal hasadından önceki yasak süreler mutlaka gözetilmelidir. Türkiye’de Tropilaelaps için ruhsatlı bir ürün bulunmadığından, mevcut uygulamalar Varroa ruhsatına dayalıdır; bu nedenle kullanım öncesi il/ilçe tarım müdürlüğüne danışılması doğru olur.

Arıcı İçin Erken Uyarı Kontrol Listesi

Kovan kapağını her açışta kapalı kuluçkadan 10-20 göz açıp akar kontrolü yapın ve sonucu kaydedin.
Kolonide ani kuluçka azalması, terk edilmiş yavru, kovan önünde yürüyen arı varsa Varroa dışında bir etkeni de düşünün.
Başka illerden/ülkelerden gelen koloni, ana arı ve kuluçkalı çerçeveyi karantinaya alın; kaynağı belirsiz materyal almayın.
Arılık girişinde ayak giysisi ve el aleti değişimi gibi basit biyogüvenlik kurallarını uygulayın.
Şüpheli akarı öldürmek yerine örnekleyin: teşhis, bölgenin korunması için tek yol.

Sık Sorulan Sorular

Tropilaelaps insana veya bala bulaşır mı?

Hayır. Akar yalnızca bal arısı kuluçkasında yaşar; insana geçmez. Ancak istila sonrası zayıflayan kolonilerde bal verimi ve kışlama başarısı ciddi biçimde düşer, bu da doğrudan ekonomik kayıp demektir.

Varroa ilacı Tropilaelaps’ı da öldürür mü?

Kısmen. Bazı etken maddeler etkilidir, fakat etkinlik kuluçka durumuna ve uygulama koşullarına bağlıdır. Tek başına ilaç, kesintisiz kuluçka bulunan bir kolonide akarı sıfırlamaz; kuluçka kesintisi ile birlikte planlanmalıdır.

Kolonim kışın kuluçka yapmıyorsa akar ölür mü?

Büyük ölçüde evet; akar kuluçka olmadan uzun süre yaşayamaz. Ancak soğuk bölgelerde kışı atlattığına dair kanıtlar vardır, bu nedenle kış kuluçkasız dönem bir fırsat olarak görülmeli ve ilkbahar kuluçkası başlamadan önce koloni yeniden değerlendirilmelidir.

Türkiye’de resmî olarak var mı?

2026 itibarıyla yayımlanmış doğrulanmış bir Türkiye kaydı yoktur; 2018-2019 taraması negatiftir. Buna karşılık Gürcistan ve Azerbaycan’da tespit edilmiş olması ve kuzeydoğu Anadolu’dan gelen doğrulanmamış şüphe, riski yüksek tutmaktadır. Bu nedenle izleme ve biyogüvenlik, mücadelenin ilk aşamasıdır.

İlgili İçerikler

Kaynakça

Anderson, D. L. & Morgan, M. J. (2007). Genetic and morphological variation of bee-parasitic Tropilaelaps mites (Acari: Laelapidae): new and re-defined species. Experimental and Applied Acarology, 43, 1-24.
de Guzman, L. I., Williams, G. R., Khongphinitbunjong, K. & Chantawannakul, P. (2017). Ecology, life history, and management of Tropilaelaps mites. Journal of Economic Entomology, 110(2), 319-332.
Franco, S. & Laurent, M. (2025). Geographical Spread of the Exotic Mite Tropilaelaps spp.: State of Play of the Worldwide Situation in March 2025. EU Reference Laboratory for Bee Health (ANSES), bilimsel not.
Gürler, A. ve ark. (2024). Türkiye’de 40 ilde yürütülen Tropilaelaps taraması (EURL 2025 notunda anılan çalışma).
Tutkun, E. (2025). Bal arılarımıza bulaşma tehlikesi olan yeni bir dış parazit: Asya akarı (Tropilaelaps mercedesae). TAB Arıcılık Dergisi, 21.

Kaynak: Bilimsel derleme — Anderson & Morgan (2007), de Guzman ve ark. (2017), EURL/ANSES (2025). Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; ilaç uygulamalarında ürün etiketi ve resmî kurum talimatları esastır.