DAMIZLIK ARILARIN SEÇİMİNDE PUANLAMA SİSTEMİNİN KULLANIMI
🎬 AnaArıcı yapay zekâ seslendirmeli video
Arıcılıkta, arılık dışından damızlık arıların tedariğindeki zorluklar, yüksek maliyetler ve dışarıdan satın alınan arılarla gelen hastalıklar gibi birçok olumsuz durumlar yaşanmaktadır. Bir arıcı için kendi ana arısını üretmek, kaçınılamayacak kadar önemli bir konudur. Elbette arıcıların kendi ana arılarını üretmesi kadar, arılığın geleceği ve sürdürülebilirliği için damızlık ana arılarını seçmesi de çok büyük bir gereksinimdir.
Arıcının, her kolonisi için ayrı ayrı "Koloni Kontrol Kartı" düzenlemesi ve bu kartları düzenli olarak işlemesi gerekliliğini, umarım bütün arıcılar farkındadır. Türkiye'de son bir iki yıldır damızlık arı ve ana arıların seçimi yoluyla, arılık içi ıslah konusu oldukça önemsenmeye ve tartışılır olmaya başlamıştır. Bu nedenle Koloni Kontrol Kartlarının sadece rutin kontrol fonksiyonu olarak değil, ilave olarak koloninin karakterlerinin de değerlendirilebildiği şekilde revize edilmesi gerekmektedir. Bu amaçla daha önce "Koloni Kayıt Kartı Nasıl Kullanılır" başlıklı bilgilendirici yazımı paylaşmıştım (yazıyı okumak için tıklayınız).
Bir arı kolonisinin karakterleri sözünden ne anlamalıyız? Koloni karakterleri tanımı, arı kolonisinin her türlü davranış, gelişim, verim özellikleri konuların tamamını kapsar. Örneğin koloninin, uysallık dediğimiz davranış karakteri, kışlama kabiliyeti, baharda erken gelişim özelliği, kuluçka kabiliyeti, yıl içinde koloni gücü, polen ve propolis toplama davranışı, hijyenik davranış ve hastalıklara direnci, yağmacılık eğilimi ve savunma gücü, bal verimi gibi konulardır.
Anlatmış olduğumuz birçok karakter içinden arıcı için önemli olan başlıca üç-beş adedi ıslah konusu yapılıp, seçim için puanlama sistemi uygulanır. Bir yıl boyunca takip edilip, puanlaması yapılan koloniler yıl sonunda değerlendirilerek, üstün özellikleri olan koloniler seçilip damızlığa ayrılır. Bu yazımızın konusu olan puanlama sistemini açıklamaya çalışacağım.
Arıcılıkta ıslah için puan sistemi Avrupa'da 100 yıldır başarıyla uygulanmaktadır. Karakterlerin puanlanmasında bazı farklı sistemler kullanılmıştır. Rahip Brother Adam, Buckfast arısının ıslahında (-6 – +6 ) puan sistemini kullanmıştır. Ayrıca bazı ıslahçılar ( 1- 10 ) puanlamasını, bazıları (1- 6 ), bazıları da ( 1 – 5 ) puan sistemini kullanmıştır. Ben burada sizlere gerek basitliği ve gerekse uygulama ve anlama kolaylığı sağlaması nedeniyle ( 1 = Çok kötü, 5 = Çok iyi ) puan sistemini anlatacağım.
Sistem basitçe 5 kademe puanlamadan oluşur. Rakamlar ve anlamları şöyledir;
Bu puanlama sistemine göre başlıca seçim (ıslah) karakterlerini nasıl yorumlayıp, puanlayacağımızı kısaca anlatmaya çalışacağım.
Kışa giren koloninin gücünün, bahardaki koloni gücüne oranını, kışlama kabiliyeti veya kışlama gücü olarak adlandırıyoruz. Damızlık seçiminde oldukça önemli bir karakter olup, her geçen yıl önemi daha da artmaktadır.
Kışlama sonunda arılıkta, 3 çerçeve yavru alanı ve bir çerçeve bal stoğu bulunduran kolonilerin ana arıları taban seviye olarak kabul edilir ve zayıflar elenir.
Değerlendirme için, bütün kovanlarımızın ağırlığı aynı olmalıdır. Eylül ayının sonlarına doğru, teste tabi tutulan kolonilerin ağırlığı eşitlenmelidir.
Kışlama dönemi boyunca, yumurtlamanın mümkün olduğunca uzun süre durdurulmasıyla, "koloni stokları" tasarruf edilmiş olur. Fakat koloni, ilk bal akımı için kadrosuyla hazır olmalıdır. Bunun için herhangi bir uyarı veya takviye yapılmasına gerek olmamalıdır.
Sağlıklı normal koloniler, Ocak ayı ortasından itibaren kuluçkayı yeniden başlatır.
Normalde kış kayıpları, sadece anasız koloniler yüzünden oluşur.
Kışlama Kabiliyeti ( % ) = ( Kıştan çıkan arılı çerçeve sayısı / Kışa giren arılı çerçeve sayısı ) x 100
Bir örnek yapalım; Kışlama Kabiliyeti (%) = (5,5 / 8,5) x 100 = % 64.7
Şimdi yukardaki formüle ettiğimiz kışlama kabiliyetinin puanlama sisteminde nasıl kullanılacağını anlatalım;
5 = Çok İyi = % 80 – 100 örneğimizdeki koloninin kışlama kabiliyeti puanı = 4
Uysallık/mizaç karakteri oldukça dikkatli değerlendirilmesi gereken bir özelliktir.
Uysallık, her mevsim kolonileri yönetmeyi mümkün kılmalıdır. Arıların izleme ve takip davranışı kesinlikle kabul edilmez. İdeal uysallıkta, güzel havalarda veya yaz aylarında koloni kontrolleri, koruyucu kıyafetler olmadan mümkün olmalıdır.
Derecelendirmeler ayrıca, bir koloninin sabahın erken saatlerinde veya soğuk havalarda kapsamlı bir şekilde incelenmesi sırasındaki davranışlarını da hesaba katacak şekilde yapılmalıdır.
Arıların hava şartlarından etkilendiği, hiçbir zaman unutulmamalıdır.
Mümkünse, kovandaki tarlacıların az olduğu öğlen saatlerinde, uysallık denetimi yapılmalıdır.
Sene içinde 5-6 defa yapılan denetim, oldukça yeterli sonuçlar vermektedir. Yıl içinde yapılan denetim puanlarının ortalaması, yıllık puan olarak yazılır.
Arılıktaki koloniler mümkünse aynı gün, yakın saatlerde değerlendirilmelidir. Eğer tek bir gün yeterli gelmiyorsa, aynı hava ve iklim şartlarının olduğu, benzer günlerde denetim yapılmalıdır.
1 = Çok Kötü —- Bu koloni ile çalışmak oldukça zor ve rahatsızlık vericidir. Arıları dumanla kontrol etmek çok zordur. Kovan açıldığında çok fazla savunmacıdır ve arıcının üzerine çok fazla arı saldırır. Kovan kapatıldıktan sonra bile arıcıyı tacize devam eder ve uzunca bir süre arıcıyı takip edip, kovalarlar.
2 = Kötü —- Arılar çok heyecanlı, agresif ve maskeye fazla gelirler. Arılar sokmaya kararlıdır. Kontrol için oldukça fazla dumana ihtiyaç vardır. Arıcıyı çok fazla takip etmezler.
3 = Orta —- Çok saldırgan değildir. Dumanla kontrol altına alınabilir. Petekte oldukça hareketlidirler, petekte bir aşağıya, bir yukarıya doğru koşarlar. Arıcıyı sebepsiz yere, birkaç yerinden sokabilirler.
4 = İyi —- Kovan açıldığında agresif değil, sakindir. Fakat dışarı çekilen petekte hareketlidirler. Arılar heyecanlı bir görüntü verebilir ama arıcıyı doğrudan hedef alan bir saldırganlık yoktur.
5 = Çok İyi —- Kovan açıldıktan sonra ve petek kontrolü sırasında oldukça sakindir. Petek üzerinde heyecanlı değildir. Petekte sakin ve ağır hareket ederler. Arıcıya saldırmaz ve sokmazlar.
Puanlama kolaylığı için; kendinize bu koloni ile çalışmanın iyi mi yoksa kötü mü olduğunu sorun ve öncelikle kötü için 2'yi, iyi için 4'ü puan olarak verin. Daha sonra hassas değerlendirme için bir alt veya bir üst puanın, bu arı için uygun olup olmayacağını düşünün.
Koloninin oğul eğilimi, oldukça önemli bir ıslah karakteridir ve üzerinde durulması gereken bir özelliktir. Oğul eğilimi davranışını puanlamak biraz zor olabilir.
Oğul eğilimini değerlendirmeden önce, aşağıda sıralanan konulara dikkat etmek gerekmektedir;
Puanlamaya tabi kolonilerin, bilinçsiz yönetim ve sıkışıklık gibi oğul isteğini tetikleyici hatalı uygulamalardan korunması gerekir.
Bir kolonide artan bir melezlik ve melez canlılığı çoğunlukla arka arkaya oğul verme isteğiyle birlikte görülür. Ancak bu her zaman böyle olacak ta değildir.
Yüksek derecede akrabalık olan kolonilerde, oğul eğilimi neredeyse tamamen kaybolur. Fakat oğula yatkın, damızlık arılarla oluşturulan ilk melez hatlarda (F1) bu özellik tekrar ortaya çıkar.
Elbette verimli koloniler daha kolay yönetilir. Muhtemelen, kuluçka bakımı konusunda daha esnek oldukları içindir.
Nektar akımının yoğun olarak başlaması, herhangi bir oğul dürtüsüne son verir. Bu olay, özelliğin doğru değerlendirilmemesine yol açabilir.
Oğul eğilimi dürtüsü, bir bölgeden diğerine çok farklılık gösterir. Her bir koloni hakkında ayrıntılı sonuç çıkarmadan önce, arılığın bir bütün olarak durumu ve diğer arıcıların ve bölgenin tamamının durumu dikkate alınmalıdır.
1 = Çok Kötü —- Koloni oğul mevsiminde , koloni gücü ne olursa olsun oğul memeleri yapar. Arıcı tarafından pek çok defa ana arı memelerinin alınmasına rağmen, oğul isteğinden vazgeçmez. Oğul önleme uygulamalarına direnç gösterir. Her defasında oldukça fazla sayıda meme yapar. Oğul mevsiminde, çok sayıda oğul verme eğilimindedir.
2 = Kötü —- Koloni oğul mevsiminde , koloni gücü ne olursa olsun oğul memeleri yapar. Arıcı tarafından birkaç defa ana arı memelerinin alınması gerekir. Oldukça fazla sayıda oğul memesi yapar.
Oğul memelerinin 3-4 defa kesilmesinden sonra oğuldan vazgeçer.
3 = Orta —- Oğul mevsiminde mutlaka oğul memesi oluştururlar. 1-2 defa meme alma (= kesme) uygulamasından sonra vazgeçebilir. Fakat sene içinde tekrar oğul davranışı gösterebilir.
4 = İyi —- Oğul mevsimi hafif bir oğul eğilimi gösterip, birkaç oğul memesi yapabilir. Fakat memelerin alınmasıyla, oğul isteğinden vazgeçerler. Sene içinde bazen, oğul veya süpersedür memeleri yapabilir.
5 = Çok İyi —- Oğul kontrol yöntemlerine iyi yanıt alınır ve ana memesi yapmazlar. Bazen heves memesi yaptığı görülebilir fakat temizlendikten sonra tekrarlamaz. Bu tip koloniler oğul yerine süpersedür yöntemi ile ana arılarını değiştirirler. Sene içinde sebepsiz yere oğul davranışı göstermezler.
Kuluçka deseni ne demektir, öncelikle onu tanımlayalım. Kuluçka desenini; ana arının, kuluçka peteğinde oluşturduğu yavru düzeni (veya görüntüsü) olarak tanımlıyoruz. Yeni yumurtaya geçmiş genç ana arılar acemilikleri nedeniyle bazen gözlere birden fazla yumurta bırakabildikleri gibi, petek üstündeki boş alanı biraz dengesiz ve düzensiz doldurabilir. Fakat bu sorun çok sürmez ve kısa sürede genç ana arı petek gözlerine düzenli şekilde boşluk bırakmadan yumurta atar.
Yukardaki üst resimde kuluçka deseni düzgün bir kuluçka peteği ile alttaki resimde kuluçka deseni bozuk bir petek görüyorsunuz. Ana arı genç olsa bile yüksek akrabalık nedeniyle oldukça bozuk, delikli bir görüntü oluşturabildiği gibi ana arının kalitesizliği bu soruna yol açabilir. Ayrıca ani gelen soğuk hava dalgalarının etkisiyle oluşan, kuluçka ölümleriyle karıştırılmaması gerekmektedir.
1 = Çok Kötü —- % 25 'ten fazla bozuk kuluçka alanı mevcuttur. Ayrıca koloni de çok ağır bir yavru hastalığı seyrediyor olabilir (Yavru çürüklüğü, kireç veya taş hastalığı gibi). Ana arının akrabalık düzeyi yüksek olabilir.
2 = Kötü —- % 10 ile % 25 aralığında, bozuk kuluçka düzeni vardır. Takip eden yavru hastalıkları olabilir.
3 = Orta —- % 5 ile % 10 aralığında, bozuk kuluçka düzeni vardır.
4 = İyi —- % 5'e kadar, bozuk kuluçka düzeni olabilir. Kuluçka alanı gene de oldukça düzgündür.
5 = Çok İyi —- Petekte mükemmel bir kuluçka düzeni vardır. Belli sayıda görüntüyü bozmayan, boş hücreler olabilir (en fazla % 2).
Koloniler, "İğne ile öldürme testi" kullanılarak hijyenik davranış açısından test edilebilir. Ayrıca son yıllarda "sıvı azotla öldürme" yöntemi de çok kullanılmaya başlanmıştır. 100 kapalı hücreli (10 x 10) bir alan işaretlenir. Bu iş için karton veya plastik levhadan basit bir kalıp ta hazırlanabilir. Hücre kapakları delinir ve hücrelerdeki pupalar entomolojik iğne ile öldürülür. Uygulamadan 24 saat sonra, test edilen kuluçka alanlarındaki boş hücreler sayılır.
İlki Mayıs (ilkbahar) ve ikincisi Temmuz (yaz dönemi) olmak üzere iki değerlendirme genelde yeterlidir. Koloniler, uygulamadan 24 saat sonra temizlenmiş (=boşaltılmış) kuluçka hücrelerinin oranına göre, aşağıdaki ölçekte puanlanır.
Temizleme Oranı (=Hijyenik Davranış) (%) = Toplam temizlenen hücre sayısı (100 hücreden)
Örneğin; iğneleme testiyle öldürülen 100 adet hücreden, 24 saat sonra 83 adedi temizlenmiş ise bu koloninin hijyenik davranışı %83 olup, puantaj karşılığı ( 3 = Orta ) dır. Türkiye'de yapılan bazı araştırmalarda Anadolu arısının hijyenik davranışı %70 bulunmuştur.
Arıcı arkadaşlar, ıslahta karakterlerin puanlaması konusu, elbet daha fazla özellik ve karakterler üzerinden yürütülebilir. İlerleyen zamanlarda daha yenilerini de eklemeye çalışacağım. Ancak yukarıda açıklamalarını ve puanlama sistemini anlattığım konularla bile, çok rahat seçim ve ıslah yapabilirsiniz.
Kaynak: Pendore Blogu — çeviri/derleme. Hakan Bozkurt